Woordenlijst Evenwaardig Nederlands

Inleiding en verantwoording

Dit artikel vormde de inleiding op Woordenlijst Evenwaardig Nederlands. Deze is inmiddels opgegaan in Op-en-Top Nederlands.*

De Woordenljst Evenwaardig Nederlands. Voorstellen voor Nederlandse woordkeuze wordt voortdurend bijgewerkt.
Deze lijst bevat bijna negenzestighonderd onnodig gebruikte vreemde woorden waarvoor goede Nederlandse woorden bestaan of te vormen zijn. Hij is samengesteld als reactie op de neiging van veel Nederlandssprekenden om zich overvloedig te bedienen van met name Engelse woorden en begrippen, zonder dat hiervoor enige inhoudelijke of taalkundige noodzaak bestaat. Naar de reden hiervan kan men gissen; een belangrijke rol spelen waarschijnlijk onnadenkendheid, gewoonte of slordigheid (op de tv hoort men ongelooflijk veel Engels en Amerikaans; vaak neemt men niet de moeite om woorden te vertalen; Engelstalige filmtitels worden nog zelden vertaald), het niet beschikbaar hebben van het juiste Nederlandse woord en het veronderstelde prestige van het Engels.


Waarom deze woordenlijst?
In kringen van onderwijs en politiek valt met enige regelmaat de mening te beluisteren dat het Nederlands zijn langste tijd heeft gehad. Over niet al te lange tijd is het Nederlands niet veel meer dan een „taal-voor-thuis”, zoals nu vaak met dialecten het geval is. In de „echte, grote wereld” werkt en denkt men immers in het Engels. Veel bedrijven maken dan ook uitgebreid gebruik van Engelse woorden; vaak is het Engels de „company language”. Want in deze tijd van mondialisering („globalisering”) raakt het Nederlands achterhaald en zal het in een natuurlijk proces verdwijnen. Dat gebeurt nu eenmaal met taal. Mensen die dit proces willen tegenhouden zijn naēeve romantici met weinig begrip voor de realiteit.
In feite hebben deze „mondialisten” het Nederlands als serieuze taal al opgegeven.

Wat opbouwender zijn degenen die van mening zijn dat het Nederlands vitaal genoeg is om de huidige toevloed van Engelse en Amerikaanse woorden, uitdrukkingen en syntaxis gewoon te verdragen. Het gaat om een modeverschijnsel. Veel zal weer verdwijnen, en sommige woorden en zegswijzen zullen in onze taal worden opgenomen: een normaal proces van verandering en uitwisseling.
Nu zullen wij de laatsten zijn om te twijfelen aan de vitaliteit van de Nederlandse taal. Maar zoals alle waardevolle zaken moet een taal wel onderhouden worden. Het overnemen van vreemde woorden is op zichzelf geen ongewoon of verontrustend verschijnsel, zeker niet als het om nieuwe begrippen gaat. Maar dit moet gebeuren in het bewustzijn dat men zelf een waardevolle taal spreekt. En als men daarvan overtuigd is, draagt men zorg voor het behoud en de ontwikkeling van zijn taal. In zekere zin heeft iedere Nederlandssprekende hierin een verantwoordelijkheid – maar zeker de „opinieleiders”: politici, schrijvers, kunstenaars, journalisten, presentatoren enzovoort, én het onderwijs. Professionele taalgebruikers horen de ontwikkeling van de taal te bewaken – niet om verandering tegen te houden (als dat al zou kunnen), maar om deze waar nodig bij te sturen, zodat het taaleigen niet verloren gaat.

Tegen deze opstelling wordt nogal eens ingebracht dat een eenmaal ingezette beweging, zoals de verengelsing van onze taal, zelden te keren is. Maar dat staat zeker niet vast. Sommige ontwikkelingen lijken inderdaad niet te keren; andere blijken wel, vaak tot veler verrassing, gekeerd te kunnen worden. Maar er moet wel iets voor gedaan worden. Van beide mogelijkheden zijn er voorbeelden te over. Ook de veronderstelling dat de meerderheid van de Nederlandssprekenden geen bezwaar heeft tegen de verengelsing van haar taal moet nog bewezen worden.
Er zijn verschillende goede inhoudelijke argumenten om weerstand te bieden aan de klakkeloze verengelsing van het Nederlands.
In de eerste plaats: het Nederlands is een mooie en rijke taal, gevormd in een ontwikkeling van duizend jaar. Het heeft zijn eigen vormen en klanken, ritme en mogelijkheden. Het is een cultuurgoed dat de moeite waard is om behouden te blijven.
Het Nederlands is geschikt om alles in te zeggen. Het is toepasbaar in alle levensdomeinen. In het Nederlands kan men alle takken van wetenschap en kunst bedrijven, het is te gebruiken voor dagelijkse communicatie en poĎzie, voor droge informatie en uitbundige lyriek. Het Nederlands voldoet ruim aan de eisen die men in de moderne cultuur aan een taal mag stellen.
In de tweede plaats heeft het gebruik van vreemde woorden en constructies een negatief effect op de kwaliteit van de communicatie. Vaak heeft het een versluierend effect. Wanneer de gebruiker het vreemde woord niet helemaal goed begrijpt en dus niet juist gebruikt, is de kans groot dat de lezer of toehoorder de bedoeling verkeerd interpreteert of niet begrijpt. Als gevolg hiervan kunnen onjuistheden onopgemerkt blijven en misverstanden huizenhoog oprijzen. Gemakkelijk kan ook een onterechte indruk van grote deskundigheid en vakmanschap worden gewekt.
Tenderde kan men vaststellen dat veel mensen – en niet alleen de lager opgeleiden! – de vreemde (lees: Engelse) termen lang niet altijd goed begrijpen. Ook dan, wanneer de vreemde woorden juist gebruikt worden en er geen ’versluierende bijbedoelingen’ zijn, kunnen er communicatieproblemen ontstaan. Daardoor is te vrezen dat er op den duur elites ontstaan die een eigen, niet algemeen begrepen taal hanteren, die ’de anderen’ buitensluit. In de wereld van de informatie- en communicatietechnologie is zoiets al te bespeuren. Uiteindelijk komt hiermee zelfs de democratie in het geding.
Voor de goede orde: we hebben het hier niet over woorden die behoren tot het taaleigen van een bepaald vakgebied of een subcultuur. Daar kan juist dit specifieke woordgebruik een meerwaarde hebben. – Al zou men vaker meer moeite mogen doen om iets in het Nederlands te benoemen of te vertalen.

Een extra probleem, hoewel van enigszins andere orde, is dat veel vreemde, vooral Engelse, woorden niet (makkelijk) in het Nederlandse spellingssysteem kunnen worden weergegeven. Daardoor lopen er verschillende spellingssystemen door elkaar, wat niet echt fraai is en bovendien extra aandacht en leeractiviteit vraagt. Denk aan worrden als computer, shop, maar ook chocolade.
Maar waarom noemen we een „elektronisch brein” niet gewoon een „rekentuig” en een chopstick een „eetstokje”? De woorden zijn er in het Nederlands. En echt ingeburgerde vreemde woorden zouden we gewoon op z'n Nederlands kunnen spellen. Het gaat hier vaak om woorden die een tot dan toe onbekend begrip aanduiden of die in het Nederlands terecht zijn gekomen en niet meer als vreemd worden ervaren (zoals „sport”) en/of een eigen Nederlandse betekenis hebben gekregen (zoals „baby”). Wat is er tegen om „sjokolade”, „bebie” en „ponnie” te schrijven, net als ooit „koffie” en „tabak” een Nederlandse spelling kregen? En desnoods „kompjoeter”?


Totstandkoming en aard van de woordenlijst
Begin november 2012 bevat Evenwaardig Nederlands meer dan 7500 onnodig gebruikte vreemde woorden en hun Nederlandstalige vervangers. Daarmee is hij meer dan zeven keer zo groot als de eerste versie. En nog is hij verre van volledig! Regelmatig wordt de lijst aangevuld met nieuwe woorden en uitdrukkingen en worden lemma’s aangevuld en minder geslaagde vervangende woorden verwijderd. Eventuele fouten en onduidelijkheden worden steeds zo spoedig mogelijk hersteld.

Een deel van de opgenomen woorden is in het algemeen taalgebruik min of meer aanvaard. Toch bestaan ook voor deze woorden vaak goede Nederlandse woorden, of zijn deze samen te stellen. De gegeven vervangers zijn te gebruiken om de tekst te verlevendigen door de synoniemen af te wisselen. U kunt natuurlijk ook kiezen voor een consequent gebruik van de Nederlandse term. Deze groep woorden is aangegeven met een ◊.

De vindplaatsen van de in Evenwaardig Nederlands opgenomen woorden zijn legio: ze komen uit tijdschriften en kranten, uit woordenboeken en reclameteksten, ze zijn op straat, in winkels en in vervoermiddelen gelezen en gehoord. En zeker is het taalgebruik op radio en tv een rijke bron van onnodige vreemde woorden en uitdrukkingen. Verder is de verzameling aangevuld uit de praktijk van het eigen redactie- en advieswerk van de samensteller en in zijn redactionele werkzaamheden voor de Stichting Nederlands (zie verderop).
De Nederlandstalige vervangers komen ook uit velerlei bron: in de eerste plaats het eigen taalkundige ’gezonde verstand’. Veel vervangers werden gevonden in artikelen in kranten en tijdschriften, soms in dezelfde bronnen die ook rijke vindplaatsen zijn van onnodig vreemd taalgebruik. Het gebruik van Nederlandse en Engelse woordenboeken was onontkoombaar. Hierbij was opvallend hoe vaak een Engels woordenboek gebruikt moest worden om een artikel in het „Nederlands” te kunnen begrijpen. Een interessante bron vormt ook het Vertaalwoordenboek van de Bond Tegen Leenwoorden. Ten slotte leverden de werkzaamheden als redacteur bij de Stichting Nederlands een aantal vervangers op; een aantal vervangende woorden zijn inmiddels aangepast aan de woordenlijst van deze stichting.

Evenwaardig Nederlands is een praktische werklijst. Hij geeft vervangers voor Engelse en andere anderstalige woorden en uitdrukkingen zoals ze in de praktijk gebruikt kunnen worden. Dat wil zeggen dat er niet altijd „officiĎle”vertalingen en betekenissen van het vreemde woord worden gegeven, maar vervangers zoals die in de Nederlandse context bruikbaar zijn. Overigens is het Nederlandse gebruik niet altijd overeenkomstig de Engelse betekenis en betekenisnuance. Datzelfde geldt voor de spelling. Uitgegaan is van de spelling zoals die werd aangetroffen. Wanneer er meer schrijfwijzen voorkomen, zijn de Nederlandse spellingregels gevolgd. Werd het woord niet aangetroffen in de Woordenlijst Nederlandse taal en de Spellingwijzer Onze Taal, dan is die van Van Dale Handwoordenboek Engels-Nederlands gevolgd.
In zekere zin heeft Evenwaardig Nederlands het karakter van een werkdocument. Bij een aantal woorden is geen definitieve keuze gemaakt voor een bepaalde vervanger, maar wordt dit aan de gebruiker overgelaten, in de verwachting dat zich gaandeweg een tegenhanger zal uitkristalliseren. Steeds gaat het om voorstellen van de samensteller.

Deze woordenlijst is te gebruiken als naslagwerk om een Nederlandse term te zoeken voor een kennelijk vreemd woord. Daarnaast kan het belangwekkend zijn de lijst zomaar eens door te bladeren. Wellicht bent u verbaasd over de grote hoeveelheid vreemde, meestal Engelse, woorden en zegswijzen die onze taal zijn binnengeslopen zonder dat ze een verrijking betekenen.

Stichting Nederlands
Stichting Nederlands (S.N.) is ontstaan uit een groep lezers van het tijdschrift Onze Taal die zich ongerust maakt over de verengelsing van het Nederlands. De S.N. is bezig met de samenstelling van een lijst van ’onnodig Engelse’ woorden en hun Nederlandse vervangers. In december 2002 verscheen 1200 x liever Nederlands. Woordenlijst onnodig Engels; in april 2005 2400 x liever Nederlands uitgebracht. Ondertussen in de lijst verder uitgebreid en aangevuld met enkele korte beschouwingen. De vernieuwde en uitgebreide lijst is in het najaar van 2009 als Funshoppen in het Nederlands. Woordenlijst onnodig Engels uitgebracht door uitgeverij Prometheus.**
De in die lijst opgenomen woorden zijn verzameld, vergeleken met diverse bronnen, beoordeeld en geredigeerd door een brede groep mensen. De keuzes in die lijst hebben de instemming van een relatief grote groep taalgebruikers. In de behandeling van de vreemde woorden wordt meer gestreefd naar volledigheid en uitputtendheid. De woorden in Evenwaardig Nederlands komen grotendeels ook terug in de lijsten van de S.N.; wellicht gaat Evenwaardig Nederlands uiteindelijk hierin op. Het adres van de S.N. luidt: Postbus 2093, 2301 CB Leiden; webstek: http://www.stichting-nederlands.nl; netpost: stichting-nederlands@hetnet.nl.

Ten slotte
Evenwaardig Nederlands
is nog steeds verre van volledig. Er zijn reeds enorm veel vreemde woorden onze taal binnengeslopen, en dit proces gaat ook nog steeds door. De grootste bijdrage hieraan leveren waarschijnlijk wel de informatie- en communicatietechnologie en de internationale handel. Regelmatig wordt deze lijst dan ook aangevuld. Zie de pagina Onlangs toegevoegde en verbeterde ingangen.

Immers, europeanisering, internationalisering en mondialisering zijn zeker niet gebaat met het opgeven van kleinschaliger cultuurelementen, zoals de Nederlandse taal. Juist deze elementen vormen een verrijking van de grotere culturele, sociale, politieke en economische eenheden. Afgezien ervan dat de omvang en het belang van de Nederlandse taal door de Nederlanders nog steeds worden onderschat. Dat onderwerp valt echter buiten dit kader.

Dick van Zijderveld
januari 2007 - september/oktober 2010 Omvang woordenlijst bijgesteld in november 2012, juni 2013 en april 2014.

Aanvullingen:
1.
Woordenlijst Evenwaardig Nederlands is op de webstek vervangen door een koppelingen naar Op-en-Top Nederlands en Vindpunt.
2. De Woordenlijst Evenwaardig Nederlands omvat begin juli 2016 ruim 7700 lemma's.



* Bakker, Frens, Paul Uljé, Dick van Zijderveld. Op-en-Top Nederlands. Woordenlijst overbodig Engels. Z.p., uitgave in eigen beheer, 2015. ISBN:9789402138665.

** Koops, Bert-Jaap, Slop, Pim, Uljee, Paul, Vermeij, Kees, Zijderveld, Dick van. Funshoppen in het Nederlands. Woordenlijst onnodig Engels. Amsterdam: Prometheus, 2009. ISBN 978 90 351 3506 2.



NAAR OPENINGSPAGINA

––––––––––––––––––––––––––––

© Dick van Zijderveld 2004 - 2016.